Dewon

Ten artykuł dotyczy okresu w dziejach Ziemi. Zobacz też: Devon.

sylur > Dewon > karbon 416 – 359.2 milionów lat temu PreЄ Є O S D C P T J K Pg N

Średnia zawartość O₂ w atmosferze w tym okresie	ok. 15 % obj.^[1] (75% dzisiejszej)
Średnia zawartość CO₂ w atmosferze w tym okresie	ok. 2200 ppm^[2] (8 × poziom przed rewolucją przemysłową)
Średnia temperatura w okresie	ok. 20°C^[3] (6°C ponad obecną średnią)
Poziom morza (powyżej obecnego)	Względnie stabilny ok. 180 m, stopniowo spada do ok. 120 m^[4]
Tabela stratygraficzna

Dewon (ang. Devonian)

w sensie geochronologicznym – czwarty okres ery paleozoicznej. Trwał około 57 milionów lat (od 416,0 ± 2,8 do 359,2 ± 2,5 mln lat temu). Dzieli się na trzy epoki: dewon wczesny, dewon środkowy i dewon późny.

w sensie chronostratygraficznym – czwarty system eratemu paleozoicznego, leżący powyżej syluru, a poniżej karbonu. Dzieli się na trzy oddziały: dewon dolny, dewon środkowy i dewon górny. Międzynarodowy stratotyp granicy sylur/dewon znajduje się w Klonku koło Suchomastów (około 35 km na SW od Pragi). Granica oparta jest na pierwszym pojawieniu się graptolita Monograptus uniformis Přibyl, 1940.

Nazwa pochodzi od hrabstwa Devon w południowo-zachodniej Anglii, skąd pochodzą pierwsze zbadane skały tego systemu. System dewoński wydzielili Roderick Murchison i Adam Sedgwick w 1839 roku. Na mapach i przekrojach geologicznych skały dewońskie znaczy się barwą brązową.

Spis treści

We wczesnym dewonie doszło do ostatecznego zamknięcia się oceanu Japetus, wskutek zderzenia dwóch kontynentów: Laurencji i Bałtyki. W wyniku tego zderzenia powstał jeden duży kontynent – Laurosja, z pasmem górskim kaledonidów, znajdujący się w położeniu równikowym. Na półkuli północnej obecne były mniejsze kontynenty: Syberia i Chiny. Południową półkulę zajmował olbrzymi kontynent Gondwana, oddzielony od Laurosji oceanem Reik, a od Chin i Syberii – oceanem Paleotetyda. Wszystkie kontynenty otaczał ocean Panthalassa. Dewon charakteryzował się ciepłym klimatem z ochłodzeniem pod koniec tego okresu. Dla regionu europejskiego charakterystycznymi osadami dolnego dewonu są skały terygeniczne facji oldredowej (głównie zlepieńce, piaskowce). W dewonie środkowym i górnym występują najczęściej osady węglanowe facji płytkowodnej i rafowej (różne typy wapieni, czasami zdolomityzowane, także margle i łupki margliste).

Formacje dewońskie zawierają złoża pirytu, rud miedzi, rud cynku i ołowiu oraz surowce węglanowe (wapienie, margle, dolomity) i okruchowe (piaskowce kwarcytowe, łupki fyllitowe).

W morzach rozwijają się glony. Prócz chryzofitów i zielenic, występują w większej liczbie brunatnice, ramienice i krasnorosty. Spotyka się również więcej grzybów. Na florę lądową dewonu wczesnego i środkowego składały się pierwotne rośliny naczyniowe: psylofity (ryniofity, trymerofity i zosterofilofity). Pojawiają się pierwsze mszaki, skrzypy, paprocie zarodnikowe, widłaki jednozarodnikowe. W późnym dewonie pojawiają się widłaki różnozarodnikowe, klinolisty i pierwsze rośliny nasienne (paprocie nasienne). Po raz pierwszy pojawia się również drzewiasty pokrój roślin naczyniowych. Pod koniec dewonu wymierają psylofity.

Wczesny dewon to ostatnia epoka życia planktonicznych graptolitów właściwych. Plankton tworzą tentakulity i małżoraczki o dużym znaczeniu biostratygraficznym. Rozwijają się rafy budowane przez koralowce (koralowce czteropromienne i denkowce), stromatoporoidy i gąbki. Rozwijają się znacznie ramienionogi i liliowce. Mniejsze znaczenie mają trylobity, pośród których w późnym dewonie wymierają Lichida, Odontopleurida i Phacopida. Pojawiają się pierwsze amonity (agoniatyty, goniatyty, wywodzące się z baktrytów, a w famenie – klymenie, które z końcem dewonu wymierają). Rozwijają się w dalszym ciągu konodonty, które razem z amonitami dostarczają najważniejszych skamieniałości przewodnich. Wśród stawonogów pojawiają się przodkowie kikutnic (Palaeopantopodida) i muszloraczki (Conchostraca). Pod koniec dewonu wymierają tentakulity i pęcherzowce (Cystoidea).

W dewonie następuje silny rozwój ryb. Prócz istniejących już w sylurze bezszczękowców (Agnatha), pierwszych szczękowych ryb fałdopłetwych (Acanthodii) i pierwszych ryb kostnochrzęstnych (Chondrostei) pojawiają się inne ryby chrzęstnoszkieletowe (prażarłacze Cladoselachii) oraz zrosłogłowe (Holocephali) – ryby pancerne (tarczowce; Placodermi). Zaczynają występować również pierwsze ryby mięśniopłetwe (Sarcopterygii): trzonopłetwe (Crossopterygii) i dwudyszne (Dipnoi), przystosowane do życia w środowiskach słodkowodnych. Pod koniec dewonu wymierają ryby pancerne.

We wczesnym dewonie pojawiają się pierwsze lądowe owady (skoczogonki, np. Rhyniella), wije i pajęczaki (m.in. roztocze i zaleszczotki). Natomiast w późnym dewonie pojawiają się formy przejściowe pomiędzy rybami a płazami (Ichthyostega), pochodzące od ryb trzonopłetwych, takich jak Tiktaalik.

Na przełomie franu i famenu dochodzi do wielkiego wymierania – jednego z pięciu największych kryzysów biotycznych fanerozoiku.

echa orogenezy kaledońskiej powodują niemal całkowite wycofanie się morza,
formacje z obszarów lądowych świadczą o panującym wówczas gorącym i suchym klimacie,
schyłek najstarszego dewonu to transgresja morska na obszarze niemal całej Polski – zalaniu nie ulegają tylko Sudety i ich przedgórze,
zaczynają się wstępne ruchy górotwórcze orogenezy hercyńskiej,
w Polsce najwięcej pozostałości z okresu dewonu znajduję się na powierzchni w Górach Świętokrzyskich, są to wapienie z licznymi skamieniałościami,
w Sudetach osady dewońskie występują w Górach Kaczawskich, na Pogórzu Kaczawskim, Pogórzu Izerskim, Pogórzu Wałbrzyskim (w depresji Świebodzic) i Górach Bardzkich, są to słabo zmetamorfizowane osady ilaste i piaszczyste oraz metawulkanity.

Zobacz hasło dewon w Wikisłowniku

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Dewon

Włodzimierz Mizerski, Stanisław Orłowski, 2005: Geologia historyczna dla geografów. PWN
Stanisław Orłowski, Michał Szulczewski, 1990: Geologia historyczna. Wydawnictwa Geologiczne.

← mln lat temu

Dewon

← 4,6 mld

542

488

444

Dewon

416